Trang chủBài viết

 

Vẻ đẹp sâu lắng của gốm Biên Hoà

 

Năm 1951, một phụ nữ Mỹ tên là Dorothy Bloomfield đến Việt Nam làm công việc của một nữ y tá. Trong thời gian hai năm ở đây, bà phát hiện ra một ḍng gốm Việt Nam rất đẹp và bắt đầu sưu tập chúng. Bộ sưu tập này, bà đă mang về nước và trân trọng ǵn giữ đến tận bây giờ. Đó là những cái dĩa vẽ h́nh cua và tôm đường kính 25 cm, b́nh trà chữ Phước, b́nh hoa…Tuy không nhiều, bà tự hào về chúng và quyết định  tặng chúng cho bảo tàng Smithsonian của thủ đô Washington.

Thật cảm động khi nh́n những h́nh ảnh về bộ sưu tập đồ gốm mỹ nghệ Biên Hoà của Bloomfield in trong tập kỷ yếu Kỷ niệm 100 năm của trường Cao đẳng mỹ thuật trang trí Đồng Nai. Những món đồ duyên dáng mộc mạc nhưng thật hấp dẫn vói vẻ đẹp sâu đằm, tinh tế. Màu men xanh lá thẫm rất đặc biệt. Kỹ thuật khắc ch́m tô men công phu. Men xanh đồng trổ bông…Những đặc trưng của đồ gốm Biên Hoà, vốn đă vang tiếng trên thị trường gốm sứ thế giới từ thuở xa xưa.

 Năm 1923, hai chuyên viên Pháp cũng là hai vợ chồng đặt chân đến Việt Nam. Ông Balick tốt nghiệp trường Mỹ thuật trang trí Paris và bà Mariette Balick, tốt nghiệp trường gốm Limoges .Ông làm hiệu trường trường Mỹ nghệ Biên Hoà (tiền thân của trường Cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai) và bà phụ trách ban gốm. Chính bà Balick đă vạch ra cho ban gốm một hướng đi riêng rất vẻ vang. Đó là sản phẩm gốm trang trí nhiều màu, chạm khắc chi tiết các hoa văn đặc sắc, nhiều màu men lạ mắt tạo sắc thái riêng. Dùng nguyên liệu nội địa, chủ yếu là tro rơm, tro ḷ, cát Đà Nẵng, vôi Càn Long…làm men. Đất làm là đất chịu lửa cao khai thác ở Đất Cuốc (Tân Uyên), Chánh Lưu (Thủ Dầu Một)…Qua nhiều thử nghiệm, họ  t́m ra loại men tro phù hợp gọi là men ta. Với mạt đồng thu được khi hoàn thiện đồ đồng, bà chế được màu xanh đồng “Vert de bienhoa” đẹp nổi tiếng thế giới không thua kém vert d’ islam trong kiến trúc đạo Hồi. Với đá ong biên Hoà, bà chế ra men đá đỏ rất đẹp…Men tro cao độ (1280) đốt bằng củi tạo ra hoả biến rất đẹp. Đồ gốm có khuyết tật bà đập bỏ không thương tiếc.

Năm 1925 trường tham dự hội chợ triển lăm quốc tế về mĩ thuật trang trí và công nghệ hiện đại tại Paris với các sản phẩm b́nh gốm trang trí bằng chạm khắc ch́m, gốm trang trí tường, ṿi phun trang trí bằng gốm, các loại tượng gốm. Các loại b́nh trang trí đẹp mắt, các tượng gốm với nhiều kiểu dáng khác nhau của trường Mĩ nghệ Biên Hoà đă thu hút rất nhiều khách tham quan và được ban tổ chức khen ngợi và tặng huy chương vàng. Các loại b́nh trang trí hoa văn, nét chạm khắc hơi sâu (ch́m) tạo cảm giác mạnh về sự chia cắt trên phông (nền) cũng tráng men phù hợp với chủ đề trang trí, hơn nữa tượng gốm về đề tài phương Đông làm lạ mắt dân thành phố Paris. Năm 1932 trường tham gia triển lăm quốc tế lần 3 tại Paris, lần này ngoài các sản phẩm triển lăm, ông bà c̣n đi cùng hai thợ xoay để biểu diễn “sống” tại hội chợ. Khách đến xem rất thán phục hai thợ xoay đang tạo h́nh bằng bàn xoay. Hàng bán hết một cách nhanh chóng. Làm ăn được , trường lập Hợp tác xă mỹ nghệ vào năm 1933, thu nhận các học sinh tốt nghiệp làm thợ mĩ nghệ. Chính Hợp tác xă này đă phổ biến gốm mỹ nghệ ra xă hội một cách nhanh chóng và hiệu quả. Qua 3 ḱ tham dự triển lăm, trường đă nổi danh trong và ngoài nước. Các hội chợ triển lăm quốc tế sau này đều mời nhà trường tham gia như: Indonesia (1934), Nhật và Pháp (1937), Réunion và Hà Nội (1938), Sài G̣n (1942)...

Năm 1958, một nhóm nghệ nhân gốm Biên Hoà đă sang làm cố vấn, làm đầu đàn cho xưởng gốm để sản xuất gốm mĩ nghệ xuất khẩu tại công ty Thành Lễ khét tiếng về chất lượng sau này.

Theo nhà văn Sơn Nam, gốm mỹ nghệ Biên Hoà dành cho giới khá giả. Mấy chục năm trước, các sản phẩm của nhà trường được bày bán tại pḥng triển lăm.Vào các ngày thứ bảy, chủ nhật, “các du khách từ Vũng tàu về Sài G̣n, ghé Biên Hoà mua một vài sản phẩm mỹ nghệ làm kỷ niệm, xe đậu kín trước pḥng triển lăm, nhà thờ Biên Hoà và bưu điện bờ sông” (Kỷ yếu )

Chợ đồ cổ Lê Công Kiều mấy năm nay cũng là nơi săn lùng gốm Biên Hoà xưa của du khách phương Tây, nhất là người Pháp. Họ rất mừng khi t́m được  đồ của trường mỹ nghệ Biên Hoà, hợp tác xă của trường và đồ Thành Lễ cùng phong cách. Giới trang trí nội thất và sinh viên Mỹ thuật cũng săn lùng loại gốm này v́ giá vừa phải, và nhất là v́ chúng mang sắc thái sâu lắng, kín đáo, đậm chất phương Đông. Sản phẩm gốm Biên Hoà đặt vào pḥng khách trang trí theo phong cách hiện đại hay cổ điển đều hoà hợp, và chúng luôn nổi bật một cách duyên dáng, đằm thắm.

Hiện nay, các ḷ gốm tại Đồng Nai, B́nh Dương sản xuất nhiều sản phẩm mang phong cách gốm trường mỹ nghệ Biên Hoà để xuất khẩu và tiêu thụ nội địa. Đó là điều đáng mừng. Một truờng phái gốm miền Nam độc đáo đă có chỗ đứng và đang phát triển. Cả dân sưu tập cũng bắt đầu  chơi và  thích thú với ḍng gốm này.

 * Bài có sử dụng tư liệu trong tập kỷ yếu “100 năm h́nh thành và phát triển” của Bộ Văn hoá Thông tin và Trường Cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai –NXB Tổng hợp Đồng Nai 2003)

Phạm Công Luận