Bình phong trong nội thất

Người ta thường nhắc đến bình phong, nhưng theo một nghĩa: “cái đưa ra để che đậy khi làm điều không hay, không tốt đẹp”. Như vậy, từ nghĩa gốc  là vật dụng dùng để chắn gió hoặc che một không gian kín đáo, bình phong đi vào đời sống bình thường với nghĩa… tiêu cực trên.

Bình phong vốn là dụng cụ trang trí trong nhà rất lâu đời của Trung Quốc . Ngoài việc chắn gió, nó còn là bức vách ngăn cách hoạt động trong một toà kiến trúc.Bình phong minh của Lý Vưu đời Đông Hán viết: ”Bỏ thì ấn tránh, dùng thì mở ra, đứng ắt ngay thẳng, xử ắt liêm phương, cản được tà phong, ngăn được sương móc, vâng trên che dưới , không làm mất đi lẽ thường”. Chính là nêu đặc trưng và công dụng của bình phong. Ngày nay, bình phong phổ biến từ Đông sang Tây. Nó là một bức tranh lớn ghép từ nhiều miếng trong một phòng tiếp khách của một nguyên thủ quốc gia hoặc có khi chỉ là một  bốn bức khung tre chăn giữa một ngôi nhà nhỏ , ngăn cách cái bàn ăn cơm và bộ ghế tiếp khách.

Người Trung Quốc phân bình phong làm hai loại: Tháp bình và Vi bình. Tháp bình phần nhiều là những cánh đơn. Vi bình là do nhiều cánh đơn hợp thành, có thể tuỳ ý xếp gập. Khi chế tác bình phong, hoặc dùng bản gỗ, hoặc làm khung gỗ, dệt tơ lụa làm thành mặt bình phong, dùng các loại vật liệu như đá, đồ sành sứ hoặc kim loại làm móng trụ.

Trong phép phong thuỷ, cửa nhà gọi là “huyền quan”. Vì  cửa nhà  là quan trong , là nơi đón nhận luồng khí vào nhà nên có một thuật ngữ là “thủ  huyền quan”. Bình phong chính là vật dụng dùng để làm việc thủ (trấn) , đặt sau cửa , có nhiệm vụ làm thay đổi luồng khí , không cho dòng khí xung đi trực tiếp vào nhà. Một số công ty lớn ở các nước ảnh hưởng văn hoá Trung Quốc phổ biến việc dùng bình phong cố định đặt ngay cửa ra vào và có nhân viên thường trực ngồi ngay tại đó. Nhưng thuật phong thuỷ cũng cho rằng công ty nhỏ không nên bắt chước làm vậy vì lại sẽ ảnh hưởng đến quan hệ đối ngoại (?)

Người Do Thái cổ ở Trung Đông cũng có dùng bình phong nhưng không đặt ở cửa cái mà là cửa…sổ. Cửa sổ thường chắn song gỗ để ngăn trộm cắp và để khỏi bị quấy rầy. Nửa dưới cửa sổ, họ đăt một bình phong che khuất, để người trong nhà nhìn ra ngoài mà không ai trông thấy mình được. Chiếc bình phong ấy thường được trang hoàng rất đẹp. Cạnh cửa sổ, nghĩa là gần bình phong thường để các vò nước uống , nên các bình phong được gọi là mashraiyel, từ tiếng Ảrập Mashrab, nghĩa là chỗ để uống nước. Qua tới châu Âu, các phòng đọc sách của giới quý tộc vẫn có những bức bình phong trang hoàng đẹp đẽ, nhưng không còn lien quan đến công dụng nguyên thuỷ của nó.

Mặt bình phong thường có trang trí hoa văn hoạ tiết hoặc khảm các hình với các đề tài khác nhau. Bình phong của quý tộc đế vương Trung Hoa sử dụng được làm từ vật liệu cực quý , như trong cung nhà Tây Hán có bình phong vân mẫu, bình phong lưu ly và bình phong các loại mai rùa khảm ngọc (Tinh hoa tri thức văn hoá Trung Hoa - Vương Kiến Huy, Dịch Học Kim)

Trong ngôi nhà truyền thống Việt, bình phong thường được làm bằng gỗ có chạm khắc hoặc cẩn ốc, cẩn xương các tích tuồng Tàu như Lưu Bị cầu hôn Giang tả, Kết nghĩa vườn đào, cảnh sơn thuỷ, tứ quý…Giá trị các bức bình phong xưa giờ đã lên rất cao, có bức lên gần trăm triệu như một đại gia có khu du lịch ở Bình Dương mua một bình phong trang trí cho nơi kinh doanh của mình lên tới 80 triệu. Và đó không phải là giá ghê gớm theo đánh giá của giới chơi đồ gỗ xưa.

Trong một khu bán đồ gỗ cũ ở đường Pasteur hay ở Phạm Thế Hiển bên kia cầu chữ Y, chúng ta thấy có bán nhiều bức bình phong kiểu thuộc địa với hình thức đơn giản, vài nét chạm điểm xuyết, mặt gỗ phẳng lì. Có khi là bức bốn miếng khung gỗ, bên trong gắn thuỷ tinh màu đúc nổi những bông nhỏ. Những bức bình phong này có nét duyên dáng riêng, sau khi   phục chế,cạo sạch, đánh véc ni có thể thấy vân gỗ nổi lên rất đẹp hoặc lớp kiếng màu lung linh, lọc ánh sáng trời thành màu sắc rất đẹp và mang tính hoài cổ như trong một ngôi nhà thờ xưa có tranh kiếng. Chúng xứng đáng được sử dụng trong những ngôi nhà sang trọng.

Nhớ trước 1975, Sài gòn rất phổ biến loại bình phong bốn bức có thể gập lại cho gọn. Bằng sợi nylon, mỗi bức có hình một tố nữ bận trang phục Trung Hoa xưa dài tha thướt. Loại này có lẽ nhập từ Đài Loan mà nhà sản xuất nắm rõ nhu cầu người thành thị với căn nhà nhỏ nên thiết kế với kích thước nhỏ, có thể ngăn hai phòng theo bề ngang một ngôi nhà lọt lòng ba mét.

Dạo qua các phòng trưng bày đồ nội thất hiện nay, hoặc xem trên mạng, bình phong vẫn đang là vật dụng trang trí và sử dụng trong nội thất khá phổ biến với nhiều mẫu mã đẹp.  Gần đây, một số mẫu, có lẽ do khá nổi bật như sử dụng gỗ chạm khắc và vẽ sơn lên, đã bắt đầu lặp lại trở thành đơn điệu trên một số bài báo về nội thất .

           Một số người thích trang trí nội thất tự tìm nét riêng cho đồ nội thất của mình. Một bức bình phong bốn mảnh khung gỗ có thể gắn những bức trang sơn dầu, hoặc tranh lụa nếu thích có ánh sáng xuyên qua. Hoặc chọn mua những ô bông gió gỗ chạm trổ linh thú, hoa quả, đánh bóng rồi gắn lên khung gỗ. Hoặc thuê hoạ sĩ vẽ lên gỗ, cẩn mảnh gốm cổ  hoặc cầu kỳ hơn , như công trình của một anh bạn tôi, đang tái lập một bình phong gỗ năm mảnh gắn toàn đĩa Tây của công ty Đông Ấn Hà Lan thế kỷ 19 nhập vào Đông Dương, mỗi mảnh gắn 4 đĩa. Sáng kiến này , anh cho biết chỉ là bắt chước một bức bình phong được trưng bày ở Bảo tàng Sài Gòn cũ (nay là Bảo tàng Lịch sử thành phố Hồ Chí Minh) nay không còn thấy nữa. Những kiểu bình phong tự thiết kế như vậy thật đáng trân trọng và nếu có sự góp ý của một người có chuyên môn, biết đâu nó sẽ là một mẫu thiết kế ăn khách vì tính độc đáo của chúng ?

Phạm Công Luận