Sưu tầm, thú vui không đắt

 “Những người mua sắm để tạo ra một bộ sưu tập tuy với những đồ vật lẻ tẻ nhưng khi sắp đặt có mỹ thuật cũng có thể phần nào mang đến cái đẹp cho nội thất và làm cho nó có một phong cách riêng biệt tuyệt vời”

Cách nay 85 năm, một nhà sưu tập nghiệp dư người Pháp ở Huế, ông H.Peyssonneux bày tỏ như vậy. Không những thế, ông và những người cùng thú đam mê đã viết nhiều bài về thú sưu tập rất hay trong tập san Bulletin de Amis vieux Huế ( Những người bạn cố đô Huế ) xuất bản gầm trăm năm trươc đây

Tuy đã đuợc đề xướng khá nhiệt thành từ rất lâu, và sau này lại đuợc  ông Vương Hồng Sển tiếp tục quảng bá với niềm say mê và trân trọng trong các quyển sách như Thú chơi cổ ngọan, Khảo về đồ sứ cổ Trung Hoa, Khảo về đồ sứ cổ men lam Huế.v.v…Thú sưu tầm lâu nay vẫn được xem là thú vui dành riêng cho giới nhà giàu, quan chức có dư tiền của. Nhiều gia đình trí thức, có am hiểu nghệ thuật nhưng mức sống bậc trung trở xuống không có mấy khả năng nhập cuộc dù rất thích. Họ ngần ngại nhiều khi do vấp phải  tư tưởng ngán ngại của chính họ.

Chính vì vậy, một thú vui lành mạnh và sâu sắc đã bị bỏ qua. Một cơ hội tìm hiểu văn hóa, lịch sử và nghệ thuật đã bị bỏ qua. Và một thú giải trí mà qua đó, những đứa trẻ trong nhà, đáng lẽ có thể hưởng được những bài học ngọai khóa hấp dẫn và một thú vui lành mạnh ngay trong ngôi nhà an tòan của mình, đã mất cơ hội

Một bài viết trong tập san Nghiên cứu Huế năm 2002 có nhắc đến một bộ sưu tập của giáo sư Philippe Langlet, dạy Sử Đại học Văn khoa Sài Gòn trước 1975. Bộ sưu tập mà người viết phải sững sờ chỉ là tập hợp khỏang 100 bình nhỏ đựng nước mắm của người Việt. Đó là những bình nước mắm lớn nhỏ trên bàn các quán phở buổi sáng, tiệm ăn buổi trưa hay buổi tối. Có cái bằng sành, cái bằng sứ, bằng thủy tinh hay bằng kim lọai. Cái có quai, cái không quai, cái có chữ trơn, có hình hoặc không hình, đủ lọai đủ kiểu mà không người Việt nào chú ý trong cuộc sống hàng ngày nhưng khi tập hợp lại và đặt trên một cái gíá mỹ thuật đã biến thành bộ sưu tập độc đáo, rất Việt Nam, làm tăng vẻ văn minh sang trọng của một phòng khách ngay giữa Sài gòn, và nói lên trình độ trí thức của một giáo sư đại học

Đó là một ví dụ về việc tạo lập một bộ sưu tập độc đáo mà không phải tốn kém gì lớn. Nếu có, đó là khỏan tiền đi ..ăn phở, ăn cơm tiệm để ngắm nghía và thương lượng để xin, có khi phải mua lại nhưng chắc là không nhiều nhặn gì

Nhiều năm trước đây, các bậc cha mẹ hiểu biết đã có ý thức tạo dụng cho con thú vui này. Đó có thể là những bộ sách truyện lành mạnh, một bộ sưu tập tem từ những phong bì xin từ công sở, những bưu thiếp gửi từ phương xa. Chúng sẽ thành những kỷ niệm mà con cái lớn lên không bao giờ quên khi hồi tưởng về mái ấm gia đình. Nhiều người lớn, dù không giàu có cố tạo dựng cho mình một bộ sưu tập hình ảnh xưa, tem, sách, bao diêm, ống điếu, tiền xưa hay tiền của các nước, búp bê, đồng hồ…Chắc chắn chúng không phải tốn nhiều tiền lắm. Nhiều khi, chúng có được từ những thứ nhặt nhạnh của ông bà, cha mẹ để lại, rồi dần dà hình thành khi người thừa hưởng cố công tìm kiếm những thứ cùng chủng lọai.

Chưa bao giờ việc sưu tầm đuơc cổ súy nhiều như hiện nay ở nước ta, dù còn xa mới trở thành một phong trào. Rõ ràng, kinh tế có khá lên, cơm đủ no và có dư giả người ta mới nghĩ đến chuyện chơi. Nhưng ỵếu tố văn hóa và dân trí mới là điều quyết định. Và giới nghệ sĩ, khi sở hữu một bộ sưu tập đã vô tình cổ súy thú chơi này khi giới thiệu về chúng trên báo. Một nghệ sĩ guitar bass chơi mô hình xe lửa, một MC nổi tiếng chơi đồ gỗ xưa, một họa sĩ trình bày sách chơi lồng chim bằng gỗ có chạm trổ và đồng hồ xưa, một nữ ca sĩ trẻ và một nữ diễn viên sưu tập card diện thọai các nước. Những người khác thuộc nhiều giới có ảnh hưởng công chúng như linh mục chơi sách cổ và đèn dâu, lãnh đạo một tờ báo lớn chơi tranh, vài vị khác chơi tem, chơi ống vố…Thú sưu tập thành một mốt thời thượng khi nhiều bộ sưu tập nổi tiếng về gốm sứ cổ của tư nhân đuợc giới thiệu. Khi bước vào lĩnh vực này, người chơi phát hiện không phải tất cả mọi món gốm sứ cổ đều quá sức của túi tiền. Ngưới ta không cần mua rất nhiều món mới thành một bộ sưu tập. Thật cảm động khi thấy một bộ hai chục chiếc đĩa Tàu vẽ người được gọi là dĩa da đá tuổi cả trăm năm, ở nhà một thầy giáo ở Phú Nhuận. Bộ đĩa này khỏang bốn triệu đồng với giá hiện nay nhưng cách nay vài năm, anh nhặt nhạnh từng chiếc một khỏang dăm bảy chục ngàn đồng một chiếc. Một bộ sưu tập gốm Lái Thiêu tuổi khỏang 70, 80 năm của một đàn anh chơi đồ cổ lâu năm nhà ở khu phố Tây, một bộ khác tòan bình vẽ rồng gốm Lái Thiêu xưa của một nhà báo trẻ ở Gó Vấp. Những bộ sưu tập này tốn chỉ vài triệu đồng để có nó nhưng thật hòanh tráng và đã đuợc đưa lên báo chí, truyền hình bởi vẻ đẹp và sự phong phú của chúng. Tất cả chỉ bằng giá vài bữa tiệc hay một chuyến du lịch nước ngòai nhưng họ sưu tầm, nhặt nhạnh từng món trong suốt nhiều năm, bằng rất nhiều buổi lang thang ngoài phố Lê Công Kiều với  cả đam mê và công sức vì dù rẻ (hay là vì rẻ) chúng cũng khó tìm và được săn lùng. Một bộ đĩa Tây khỏang 20 chiếc, một anh mua chỉ với giá vài triệu đồng, hoặc hai chục cái đĩa trà thời Ung Chính, Trung Hoa vớt biển Cà Mau, một Việt kiều mua chưng trong căn nhà nhỏ ở Sài Gòn anh mua chỉ độ 200 đô, giá anh không mơ nổi khi ở nước ngoài.

Sưu tập, xét cho cùng là thú vui không đắt nêu ta biết chọn lựa cho mình bộ môn yêu thích. Nếu nó mang tính mỹ thuật cao, là những vật dụng người ta không còn sản xuất nữa hay đã đuợc tạo ra bằng một kỹ thuật đã thất truyền, nếu số lượng nó không còn nhiều và mang dấu ấn của một thời đại dù khốn khó hay huy hòang, tất cả đều là giá trị. Nhiều người thích sưu tầm những sổ, tem phiếu thời bao cấp, những poster phim , những tấm tranh cổ động thời đấu tranh, những bản thảo hay quyển sách đuợc ký tặng, những cái khăn thêu thuở xa xưa…Khi đuợc sắp xếp, trưng bày một cách mỹ thuật, có thể ngắm nhìn trong yên lặng và thả hồn theo những hồi ức đã cũ, ta mới thấy rằng, sưu tầm là thú vui tuyệt vời. Nó  giúp ta tìm lại một thời huy hòang hay đậm đà kỷ niệm đã qua, vì nó chính là những món đồ đã qua tay của cha mẹ chúng ta, ông bà  chúng ta và cả những ngừơi xa xưa giờ chỉ còn thấy hình bóng trong những bưu ảnh cổ.